’Ut is gedaon mee Han Oerlemans.’ Het zijn de woorden die ome Han zelf uitsprak toen hij vorig jaar te horen kreeg dat hij ongeneeslijk ziek was. Hij oogde er zelf nogal nuchter onder en gebruikte zijn resterende tijd om alles goed te regelen. Eind 2023 namen we afscheid van hem en daarmee blijven ons ma en tante Toos als enige uit het gezin over.

Marcel Donks, muziekliefhebber

De dood: de enige keiharde zekerheid die we hebben in het leven. ’Live is what happens to you, while you’re busy making other plans’, zong John Lennon ooit en eigenlijk is het ook zo. Want hoe lang de donkere dagen soms ook duren, het leven vliegt in sneltreinvaart aan ons voorbij. We willen momenten soms even stop zetten in de hoop dat de tijd langzamer gaat. Maar dat is een illusie. De tijd die ons gegeven is op deze aardkloot is beperkt en waar je eerst druk bezig bent met groter worden, ben je in een oogwenk later de 50 gepasseerd en gaan je kinderen naar de middelbare school. ’I am a passanger.’

Er zijn in de geschiedenis van de popmuziek ontelbaar veel nummers gemaakt over de dood. Sommige tranentrekkend mooi, zeker tijdens uitvaarten, andere wat luchtiger. Toen ik aan de uitspraak van ome Han dacht op de dag dat ons ma mij liet weten dat hij overleden was, moest ik denken aan het nummer ‘Ballade van de dood’ van Klein Orkest. Het nummer van Koos Meinderts en Harrie Jekkers staat op de kinder-lp ‘Roltrap naar de maan’ en is dan ook verre van ‘zwaar’. En toch gaat het over de dood.

’Er was eens een koning, machtig en groot, die had slechts één vijand en dat was de dood. Waarom moest de dood toch zijn leven bederven? Waarom was hij zo bang, zo bang om te sterven? De koning ontbood toen al zijn geleerden die te paard en per koets aan het hof arriveerden. ”Môge geleerden”, zei de koning beleefd, ”ik zit met een vraag waar niemand antwoord op heeft.” De jongste geleerde, een ijdele snaak zei: ”Vraagt u eens Sire, vraagt u maar raak. Wilt u soms weten hoeveel sterren er zijn? Of hoe zwaar al het zand weegt van de grote woestijn? Of hoe de belasting massaal wordt ontdoken, Of hoe…” Maar toen werd hij abrupt onderbroken. ”Welnee” zei de koning,” een tikje afwezig, ”Waarom gaan we dood? Kijk, dát houdt me bezig.”’

Symboliek

Het is sowieso een uitdaging om het overlijden van iemand goed uit te leggen aan kinderen. Er is in die periode vooral veel verdriet en kinderen merken dat als geen ander. Dus worden er vaak de sterren bij gehaald. ’Opa is een sterretje geworden.’ Mooie symboliek waar je als ouders vaak wel mee weg komt. In ieder geval beter dan ’Opa is in een hele diepe slaap’, want daarmee zouden je kinderen zelf nog bang worden om in een diepe slaap te vallen. Anyway: we krijgen er allemaal mee te maken, dat is een feit.

’Niet één der geleerden had zo’n vraag verwacht. ”Al sla je me dood...” zei de jongste heel zacht. De oudste geleerde nam toen het woord en zei: ”Sire, sommige mensen worden vermoord. Anderen komen per ongeluk om, maar de meeste sterven gewoon, van ouderdom.” De koning zei kribbig: ”Ja, dat wist ik allang, Maar wat is toch de dood? En waarom ben ik zo bang?” En toen sprak de knapste geleerde: ”Sire, mag ik soms eens even? Misschien moet u, hoogheid, met de dood leren leven.” De koning sprong op, zijn woede was groot en hij schreeuwde: ”Ik eis een antwoord. Wat is de dood?!”’

Ik heb de laatste jaren aan de lijve ondervonden hoe je persoonlijkheid en vooral je opvoeding je vormen in je manier van rouwen. Er is geen groter contrast denkbaar in de manier waarop mijn schoonmoeder vorig jaar omging met het verlies van haar zus en haar moeder en de manier van ons ma als het gaat om het alsmaar kleiner worden van haar ‘nest’. Waar de tranen bij de een dagelijks rijkelijk vloeien, wordt er bij de ander nauwelijks over gesproken en biedt de orde van de dag voldoende afleiding en troost. Ik zit zelf meer aan ons ma’s kant: tranen stromen niet snel over mijn wangen en door er niet te veel over te praten, is het er ook niet echt.

’En toen sprak een geleerde met veel fantasie: zal ik u eens zeggen hoe ik dat nu zie? Kijk, de dood komt je halen, de dood raakt je aan, dus de dood met in levende lijve bestaan. We moeten hem vangen, dan zijn we er af, leve het leven, weg met het graf! ”Ach de dood”, zei de knapste, ”is niet te verslaan, want als je hem beetpakt dan ga je eraan.” Maar toen kreeg de koning een schitterend plan. Hij zei: ”Ik ken een stokoude doodzieke man. Hij heeft, schat ik, nog maar een uurtje te gaan, dus de dood komt hem halen, de dood komt eraan. We bouwen een glazen kooi om zijn bed en de deur wordt uitnodigend open gezet. Is de dood eenmaal binnen, op weg naar zijn prooi dan sluiten wij snel de deur van de kooi.”’

Naïef

De dood nuchter en luchtig bekijken: een overlevingsstrategie die aantoont dat wij wel degelijk van de dieren afstammen. Naïef vooral, want verdriet wegstoppen betekent niet dat er het er niet meer is. Soms ben ik wel eens benieuwd hoe dat in het bolletje van ons ma werkt. Want nondedju: ze heeft het met haar gezin echt wel voor de kiezen gehad. Vrijwel allemaal stierven haar broers en zussen om relatief jonge leeftijd. Dat moet toch een gruwelijke impact hebben…

’Aldus werd besloten, men ging aan de slag, de dood werd gevangen, nog diezelfde dag. Treurig en somber zat ie achter het glas alsof ie een levend museumstuk was. En nog nooit was het volk zo gelukkig geweest, jaren en jaren vierde men feest. Maar op den duur ging het feesten vervelen en ging men gevaarlijke spelletjes spelen. Men sprong van torens in diepe ravijnen, men stoeide met leeuwen en wilde zwijnen. Men dronk liters en liters vergiftigde wijn en voerde wat oorlog, gewoon... voor de gein. Ja, niemand ging dood, geen mens ging verloren, maar er werden wel steeds nieuwe baby’s geboren. Het werd alsmaar drukker, men kreeg het benauwd; er werden zelfs mensen de zee in gedouwd. En honderd jaar later was de lol er vanaf en ging men weer verlangen, naar de rust van het graf.’

En hoe zal ik hier zelf mee omgaan in de toekomst? Ik ben gezegend met een fijne club mensen om me heen en ondanks het afscheid wat ik heb moeten nemen van enkele dierbaren, ben ik tot nu toe aardig gespaard gebleven. De tijd zal het leren. Verdriet en pijn voelen als iemand overlijdt, is normaal. Maar ik zal altijd in mijn achterhoofd houden dat de dood er nu eenmaal bijhoort. En zolang het lot aan mijn deur voorbij rijdt, blijft ik de ‘Ballade van de dood’ uit volle borst meezingen.

’En de koning dacht: ”Goed, ik ben niet meer zo bang, maar ik vind alles zo saai, en ik regeer al zo lang.” Opnieuw riep hij zijn geleerden bijeen en hij riep: ”Wat een ellende! Waar moet dit heen?” De jongste geleerde, inmiddels al zo’n drie eeuwen oud zei: ”Bevrijdt toch de dood, want zo gaat het fout!” Maar de knapste zei: ”Ja, maar wie laat hem los? Want wie de deur open doet is als eerste de klos.” En de koning stond op en hij sprak theatraal: ”Laat mij het maar doen, gegroet allemaal! Mijn angst voor de dood is nu wel genezen; ik heb, geloof ik, meer van het eeuwige leven te vrezen.” En hij schreed naar de kooi, machtig en groot en stierf in de armen van de gretige dood. ”Leve de dood!” riep het volk dol gelukkig en ze leefden nog lang, en stierven... gelukkig!’