De Langstraat is de aanduiding voor een karakteristieke streek, gelegen tussen de dorpen Raamsdonk en Vlijmen. In het landelijk gebied zijn verschillende dorpen en steden in de loop van de tijd met elkaar verbonden door een weg met bebouwing waardoor een lint werd gevormd ofwel het Lint van de Langstraat. Hoewel het rijk, de provincie en de betreffende gemeenten de waarden ervan erkennen, heeft dat (nog) niet geleid tot extra maatregelen om de unieke kenmerken overal goed te behouden. Die waarden staan dan ook onder druk. Niet alleen door wijziging in de infrastructuur, sloop, nieuwbouw en inpassingen, maar ook simpelweg omdat die waarden (nog) niet worden (h)erkend. Om aandacht te vragen voor het Lint van de Langstraat heeft de landelijke Erfgoedvereniging Heemschut een brochure met aanbevelingen gemaakt, met de hoop dat dit Noord-Brabants erfgoed door gemeenten en de provincie op waarde geschat wordt. Op 10 februari werd in het voormalige raadhuis van Waalwijk de brochure door Karel Loeff, directeur van Erfgoedvereniging Heemschut en Job van Dooren, voorzitter van het Vlijmens Lint, overhandigd aan de wethouders Mike Hofkens (Geertruidenberg) Timon Klerx (Waalwijk) en Johan Meesters (Heusden).

Door Jan Hoek

De Langstraat is een gebied dat grote toeristische trekkers als de Efteling en de Loonse en Drunense Duinen kent. Onderbelicht is een potentiële publiekstrekker: de historische route het Lint van de Langstraat, in feite de ruggengraat van het gebied. Van Raamsdonk in het westen tot en met Vlijmen in het oosten is er een aaneenschakeling van dorpen en stadjes die in de loop der eeuwen zijn ontstaan langs een lange weg. Het Lint van de Langstraat loopt door de dorpen Raamsdonk (gemeente Geertruidenberg), Waspik, Sprang-Capelle (gemeente Waalwijk) en Drunen, Nieuwkuijk en Vlijmen (gemeente Heusden). Wegen zijn deels belegd met klinkers, voorzien van bomenrijen en hagen, waarlangs boerderijen, woonhuizen, kerken en voormalige leerlooierijen zijn gebouwd. Kortom: een bijzonder ensemble met cultuurhistorische waarden. Cultuurhistorisch waardevol zijn het slagenlandschap, monumentale boerderijen, percelen en bebouwing schuin op de straat, dijken en wielen, het Halve Zolenpad met bruggen en restanten van de Zuiderwaterlinie. Veel van wat in vroeger eeuwen tot stand werd gebracht, is echter verdwenen onder klei, zand of nieuwbouw. Toch zijn er nog tastbare herinneringen aan wat onze voorouders hier tot stand brachten. Met als belangrijkste rode draad door het gebied: de Langstraat, het lange bebouwingslint. De brochure van Erfgoedverenging Heemschut kwam tot stand in samenwerking met diverse lokale historische verenigingen, waaronder vereniging ‘Het Vlijmens Lint’, de stichtingen Spoorbrug Geertruidenberg en Raamsdonks Historie, de Oudheidkundige Kring ‘Geertruydenberghe’ en Heemkundekring ‘Op ‘t Goede Spoor’ Waspik. Zij willen de waarde van het Lint van de Langstraat onder de aandacht brengen en suggesties aandragen voor behoud en versterking ervan.

Omgevingsplannen

Dat de brochure gepresenteerd werd voor de komende gemeenteraadsverkiezingen is zeker geen toeval. Karel Loeff zegt daarover: “Hoewel er op alle overheidsniveaus erkenning is voor de cultuurhistorische waarde van de Langstraat, betekent dit echter niet dat alle onderdelen overal formeel beschermd zijn. Erkenning, behoud en waardering van het lint zullen op het terrein van toerisme, ruimtelijke ordening, groenbeleid en cultuurhistorie een wezenlijk verschil maken. De gemeentelijke bestuurders kunnen deze kansen concreet grijpen in aanloop naar de omgevingsplannen, die in 2032 gereed moeten zijn, door de lintdelen daarin te borgen. Dat is belangrijk, want de gemeente is de eerstverantwoordelijke partij voor erfgoed.” Het lint loopt door de gemeenten Geertruidenberg, Heusden en Waalwijk. Elke gemeente geeft op haar eigen manier invulling aan het erfgoedbeleid. Alle drie gemeenten hebben een omgevingsvisie. Loeff stelde nog dat het effectief is als de drie gemeenten ambtelijk afstemmen over het lint. Wat betreft de ambities op gebied van erfgoed en de omgeving van het lint legt de gemeente Geertruidenberg de nadruk op de (juridische) bescherming van de oude Langstraat (de Halve Zolenlijn) inclusief bijbehorende gebouwen en bruggen. Na zijn toespraak kregen de aanwezige wethouders Hofkens, Klerkx en Meesters uit handen van Karel Loeff een sjaal aangeboden met daarop de tekst ‘Erfgoedbeschermer’. Dat ze graag met die sjaal op de foto gingen, kan wellicht gezien worden als teken dat zij het Lint van de Langstraat op juiste waarde schatten.

Historisch erfgoedensemble

Het Lint van de Langstraat vertelt het verhaal van de streek en zijn bewoners die daar hun bestaan opbouwden. Elk deel daarvan heeft een eigen karakter, tot stand gekomen door de geleidelijke ontwikkeling van het gebied. Door de ligging naast ’s-Hertogenbosch en de vestiging van internationale zaadhandelaren, voedselfabrikanten en bierbouwers verrezen in Vlijmen zeer fraaie onder architectuur gebouwde villa’s. Waalwijk is wat meer stads en het centrum van de schoen- en lederindustrie. In het westelijke deel, bij Sprang-Capelle, Waspik en Raamsdonk, overheerst het agrarische karakter en ervaar je het kleinschalige dorpse leven. In Raamsdonk is het Kerkplein begin november 2022 aangewezen als ‘gemeentelijk beschermd dorpsgezicht’. De gemeenten Waalwijk en Geertruidenberg hebben een erfgoedverordening die mogelijkheid biedt tot aanwijzing van gemeentelijke monumenten en tot voorbescherming van panden die wellicht nog monument worden. Het gebied met de diverse dorpen en de stad Waalwijk telt in totaal 477 rijks- en gemeentelijke monumenten, waarvan er naar schatting zo’n 400 aan het Lint van de Langstraat liggen. Geertruidenberg telt 173 monumenten en Waalwijk 136. Opmerkelijk is dat de dorpen Raamsdonk (45), Waspik (84), Capelle (54) en Sprang (43) meer monumenten tellen dan aanzienlijk grotere plaatsen als Vlijmen (42) en Drunen (36). Karel Loeff zegt tot besluit: “Het lint is eigenlijk nog niet overal goed geïnventariseerd, waardoor de bescherming van de cultuurhistorische waarden op onderdelen achterwege blijft. Met de aanbevelingen in de brochure hoop ik dat bestuurders op alle niveaus aan de slag gaan om zich in te zetten voor dit kansrijke historische erfgoedensemble. Het Lint van de Langstraat is het waard te behouden, te ontwikkelen én te verkennen.”