In het digitale tijdperk van muziekstreaming is het een zeldzaamheid geworden om volledige albums te beluisteren, maar echte muziekliefhebbers weten dat het luisteren naar een album van begin tot eind een unieke ervaring kan bieden. In de reeks 'Vinyl Verhalen' neemt Dennis Mikhout elke week een iconisch muziekalbum onder de loep. Tijdens deze ontdekkingsreis onthult hij de verhalen achter deze albums, variërend van klassieke studiomeesterwerken tot memorabele live-opnames, ongeacht het genre en tijdperk. Deze week: What’s Going On van Marvin Gaye.

Door: Dennis Mikhout

Met What’s Going On (1971) verlegde Marvin Gaye de grenzen van de soulmuziek én die van zijn eigen carrière. Waar hij bij Motown jarenlang gold als een van de meest betrouwbare leveranciers van romantische hits, presenteerde hij hier een samenhangend album dat maatschappelijke onrust, persoonlijke twijfel en spirituele reflectie centraal stelde. Dit was geen vanzelfsprekende stap, maar een bewuste breuk met het hitfabriek model (hits aan de lopende band) dat Motown groot had gemaakt.

Aan het einde van de jaren zestig bevond Marvin Gaye zich op meerdere fronten in een impasse. De dood van zijn vaste duetpartner Tammi Terrell had diepe sporen nagelaten, zijn huwelijk wankelde en zijn geloof in de Motown-formule brokkelde af. Tegelijkertijd werd de Verenigde Staten geconfronteerd met de nasleep van de burgerrechtenstrijd, de Vietnamoorlog en toenemende spanningen in stedelijke zwarte gemeenschappen.

Een belangrijke katalysator was het verhaal van zijn broer Frankie, die terugkeerde uit Vietnam met ervaringen die haaks stonden op het patriottische idee van de oorlog. Gaye wilde die werkelijkheid vertalen naar zijn muziek, niet als protest, maar als reflectie. De centrale vraag was daarom niet beschuldigend, maar meer observerend: what’s going on?

Die benadering botste frontaal met Motown-baas Berry Gordy, die Gaye’s nieuwe materiaal te politiek en onvoldoende commercieel vond. Vooral de gelijknamige titel stuitte op weerstand. Toch werd de single begin 1971 uitgebracht, tegen Gordy’s wens in, mede door interne steun voor Gaye binnen het label. Gordy verwachtte dat het nummer zou floppen en dat daarmee het idee van een volledig album in de prullenbak zou belanden.

Het tegendeel gebeurde. What’s Going On werd een grote hit en maakte verdere tegenwerking onmogelijk. De vraag naar een volledig album in stijl van de single kon niet langer uitblijven. Voor het eerst in zijn carrière kreeg Marvin Gaye zijn eigen artistieke controle over een volledig album. Daarmee werd What’s Going On niet alleen een muzikale, maar ook een persoonlijke doorbraak binnen Motown.

Die artistieke vrijheid vertaalde zich direct naar de studio. Gaye koos er bewust voor om grotendeels af te wijken van The Funk Brothers, Motown’s vaste en strak geoliede ritmesectie. In plaats daarvan werkte hij met een flexibel samengestelde groep muzikanten, wat resulteerde in een losser en minder voorspelbaar klankbeeld.

De opnames, in Detroit en Los Angeles, werden door Gaye zelf geleid. Het album werd opgezet als een doorlopend geheel: nummers vloeien in elkaar over, thematisch en muzikaal. Jazzinvloeden, gospelharmonieën en subtiele orkestraties bepalen de sfeer. Opvallend is het gebruik van meerstemmige vocalen, waarbij Gaye zichzelf dubbelt op de tracks. Het effect is introspectief: alsof de zanger voortdurend in dialoog is met zijn eigen gedachten.

Twee sleutel tracks

'What’s Going On'

De openingstrack zet meteen de toon. Het nummer begint met straatgeluiden en gesprekken, alsof je een gemeenschap binnenstapt. Gaye zingt niet beschuldigend, maar vragend. 'Mother, mother / There’s too many of you crying.' Het is geen protestlied in de traditionele zin. De zachte groove contrasteert met de zwaarte van de boodschap, wat het nummer des te indringender maakt.

'Mercy Mercy Me (The Ecology)'

Een van de eerste grote popsongs die milieuproblematiek centraal stelde. Gaye zingt over vervuilde zeeën, vergiftigde lucht en een planeet die haar balans verliest. Dat hij dit in 1971 deed, maakt het nummer opvallend visionair. Muzikaal is het bedrieglijk mooi: een vloeiende melodie, warme harmonieën en een melancholische ondertoon die nog altijd actueel aanvoelt.

Wat What’s Going On onderscheidt van andere geëngageerde albums uit die tijd, is de toon. Marvin Gaye is geen activist met een vuist in de lucht, maar een man die twijfelt, voelt en zoekt. Nummers als Inner City Blues (Make Me Wanna Holler) laten zien hoe economische ongelijkheid en dagelijkse stress doorwerken in het persoonlijke leven.

Bij verschijnen werd What’s Going On een enorm succes, zowel commercieel als bij de critici. Het album haalde de top van de R&B-hitlijsten en verkocht miljoenen exemplaren. In de decennia erna groeide het uit tot een vaste waarde bovenaan lijstjes van de beste albums aller tijden.

De invloed is nauwelijks te overschatten. Artiesten als D’Angelo, Kendrick Lamar en Erykah Badu bouwden voort op het idee dat soul en R&B ruimte bieden voor maatschappelijk bewustzijn én persoonlijke kwetsbaarheid. Het succes gaf ook andere Motown-artiesten, zoals Stevie Wonder, ruimte om creatieve zelfstandigheid op te eisen.

What’s Going On markeert het moment waarop Marvin Gaye zich definitief losmaakte van de rol van hitzanger en zich positioneerde als albumkunstenaar. Meer dan vijftig jaar later heeft het album niets aan actualiteit verloren. Niet omdat het antwoorden geeft, maar omdat de vraag die Gaye stelde nog altijd onbeantwoord is.