Een van de meest integrerende objecten in het aan de historische Markt in Geertruidenberg gevestigde museum De Roos is zonder twijfel het zwaard van Geertruidenberg. Voor het museumbestuur reden om gedurende de Museumweek van 26 september tot en met 2 oktober aan bezoekers een limited edition canvas tas uit te reiken. Geertruidenberg heeft een rijke middeleeuwse geschiedenis. De stad was in de dertiende en veertiende eeuw een belangrijk centrum voor riddertoernooien en adellijke macht. Het zwaard past in dat verhaal, maar houdt zijn eigen geheimen angstvallig verborgen. De inscripties aan beide zijden van het lemmet zijn grotendeels on-ontcijferd. Wie het zwaard droeg, wat de tekens betekenen, het zijn vragen die professoren noch historici tot op de dag van vandaag hebben kunnen beantwoorden. Illustrator Iris van Vliet ontwierp de tas gebaseerd op het zwaard en zijn mysterie. In haar ontwerp draagt een ridder zonder gezicht het zwaard wat een directe verwijzing is naar de raadselachtige eigenaar. Het zwaard is niet alleen een pronkstuk uit de collectie van het museum, maar ook een van de meest geheimzinnige objecten die het rijk is. Of, beter gezegd, was. Want onlangs is het originele zwaard van Geertruidenberg vervangen door een exacte replica. Ook dat verhaal maakt (helaas) deel uit van de geschiedenis van het ‘Zwaard van Geertruidenberg’.
Op 15 augustus 2005 werd in de Koestraat in Geertruidenberg door de Archeologische Werkgroep van de Oudheidkundige Kring ‘Geertruydenberghe’ een in vijf stukken gebroken veertiende-eeuws zwaard gevonden. Het zwaard, met Franstalige koperen ‘letter-ingevingen’, bevond zich nog in een met leder overtrokken houten schede. Het is een tweesnedig slagzwaard dat, gestoken in de schede, aan de gordel op de linker-heup werd gedragen. Dat het in de schede is gevonden duidt erop dat het niet tijdens een gevecht of toernooi is verloren. Is het wellicht een ceremonieel zwaard? Van dit type zwaard zijn slechts twee exemplaren gevonden: één in het Deense Kopenhagen, met slechts vier ingelegde letters, en het ‘Zwaard van Geertruidenberg’ met een veel langere tekst uitgevoerd in Lombardische letters. Het zwaard heeft aan weerszijden van de kling tussen krukkenkruizen geplaatste mysterieuze messing letter-inleggingen, waarvan slechts het woord ‘Dieu’ (God) goed te lezen is. Het gebeurt zelden dat een tweesnedig slagzwaard uit de middeleeuwen wordt gevonden. Metaal was in die tijd zeer kostbaar, waardoor een metalen voorwerp dat niet langer bruikbaar was, werd omgesmolten en hergebruikt.
Lemmet, pommel en kling
Een middeleeuws zwaard is een metalen steek- en slagwapen met een lang metalen lemmet (kling), een gevest ofwel het handvat waarmee de eigenaar het zwaard vasthoudt, de pommel (de knop aan het uiteinde van het handvat die zorgt voor balans en de kling ofwel het blad van het zwaard. De dwarse pareerstang (stootplaat) beschermt de hand. Van de vondst in Denemarken is de context niet bekend en een datering van dit type zwaard heeft tot nu toe plaatsgevonden op basis van vergelijking met afbeeldingen uit geschriften, beeldhouwwerk en dergelijke. Het zwaard van Geertruidenberg biedt de eerste mogelijkheid tot een nadere datering doordat het zwaard in een archeologische context is gevonden. Het zwaard werd aangetroffen in een twaalf centimeter dikke, door bovenliggend veen, vervuilde laag zand. De nog aanwezige afdekkende veenlaag had een dikte van twee centimeter. Gezien het ontbreken van aardewerkvondsten uit dezelfde laag waarin het zwaard werd aangetroffen, is het niet mogelijk er een precieze datering aan te koppelen. In de bovenliggende lagen werden vondsten uit de periode 1225-1300 aangetroffen. Hiermee ligt er de uiterlijk datering voor het zwaard van Geertruidenberg op begin veertiende eeuw.
Lombardische letters
Lombardische letters stonden met name in de twaalfde tot en met veertiende eeuw op zwaarden. De letters werden in de stalen kling gegraveerd en vervolgens vaak ingelegd met zilverdraad, goud, tin of zoals bij het zwaard van Geertruidenberg met messing. Hierdoor staken de letters glanzend af tegen het donkere staal. Het toevoegen van de inleggingen in het Lombardische schrift toonde dat het zwaard door een zeer vakkundige smid was gemaakt en toebehoorde aan een welgesteld edelman. De inscripties bestaan meestal uit Latijnse religieuze formules of acroniemen ofwel beginletters daarvan. Een zwaard was een kostbaar statussymbool. Door religieuze teksten of aanroepingen van God op het wapen te plaatsen, hoopte de drager op goddelijke bescherming en kracht tijdens toernooien of gevechten. De professoren W.P. Gerritsen en J.P. Gunbart van de Universiteit Leiden zijn het erover eens dat op het in de Koestraat gevonden zwaard goed uitgevoerde Lombardische letters betreft. Op het zwaard staan Franse teksten. Op de ene zijde staat tussen de twee krukkenkruizen de tekst: +RG DIEU NSDGX DIEU NS DIEU N+. Opmerkelijk is dat de R op zijn kop is geplaatst. Professor Gerritsen zegt over de tekst: “Afgezien van de raadselachtig geïnverteerde R plus G, wellicht een monogram, ligt het voor de hand dat er driemaal achtereen DIEUNS staat. Ofwel driemaal het woord DIEU (God), gevolgd door de letters NS, wellicht een afkorting van Notre Saveur (onze verlosser) of Notre Seigneur (onze Heer); geen ontoepasselijk opschrift op een zwaard van Franse herkomst.” Op de keerzijde staat de eveneens tussen twee krukkenkruizen geplaatste tekst: +C(?)UNS DIEUNSDIEUNT A()DI+. Wederom is DIEU te lezen, eenmaal met het bekende NS, rechts ervan gevolgd door NTA(onleesbaar)DI. Veel inscripties met Lombardische letters bestaan uit schijnbaar willekeurige reeksen letters. Historici en taalkundigen proberen deze codes tot op de dag van vandaag te ontcijferen. Die zijn er ook (nog) niet in geslaagd de betekenis van de tekens op de keerzijde van het zwaard van Geertruidenberg te ontcijferen.
Museumwaardige replica
Het zwaard van Geertruidenberg is eigendom van de provincie Noord-Brabant, die vorig jaar inging op het verzoek van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Het Leidse museumbestuur wilde het zwaard, dat een van de trekpleisters was van Museum De Roos, graag opnemen in de wisseltentoonstelling ’25 jaar archeologie 2000-2025’ met daarin de meest spraakmakende vondsten uit die periode uit het hele land. Het werd een ‘historisch’ drama, met als gevolg dat het ‘Zwaard van Geertruidenberg’ voortaan onherstelbaar beschadigd in het Provinciaal Depot Museumvondsten Noord-Brabant in ’s-Hertogenbosch ligt. In Museum De Roos is nu een exacte replica van het zwaard te bewonderen. Dat het Leidse Rijksmuseum van Oudheden het middeleeuwse zwaard graag wilde opnemen in de tijdelijke expositie, maakte wel duidelijk dat de vondst in de Koestraat van historische significantie was. Nadat het zwaard zo’n twintig jaar lang in alle rust in Museum De Roos had gehangen, bleek na het uitlenen aan het Leidse Rijksmuseum dat het zwaard gebroken was. Toen het museumstuk, na reparatie bij Restaura in Heerlen, terugkwam in Museum De Roos, brak er ‘spontaan’ een stukje bij het handvat van af. Hoewel het zwaard eigendom van de provincie is, blijft Museum De Roos volgens de leenoverkomst verantwoordelijk voor schade aan het zeer zwakke en doorgeroeste zwaard. Het zwaard was te fragiel geworden; tal van scheuren en op sommige plaatsten was er zelfs sprake van poedervorming. Een meerderheid van het bestuur wilde deze kostbare verantwoordelijkheid niet meer, waarna werd besloten een gedetailleerde 3D-scan in kleur van het zwaard te laten maken, nodig voor het maken van een replica, waarbij details werden vastgelegd tot 0,1 mm. Vervolgens werd besloten het gescande zwaard door Restaura te laten printen tot een exacte, museumwaardige replica van het zwaard van Geertruidenberg.
Tekst: Jan Hoek
Bronnen: Drs. Monica Dütting, drs. Hans Koopmanschap en Bas Zijlmans: ‘Archeologisch onderzoek van de Koestraat in Geertruidenberg. Het Zwaard van Geertruidenberg’. De Dongebode 2009-nrs. 3 en 4.