De Amsterdamse rechtenstudent Han Bierenbroodspot zette in 1923 de zwembadwereld op zijn kop met het voorstel om zwembaden te financieren via een systeem van spaarkassen, beheerd door de rechtspersoon NV De Sportfondsen. Deelnemers dienden een bedrag te storten om zo het benodigde geld te verzamelen voor de bouw van een nieuw bad, variërend van kleine maandelijkse bijdragen tot aanzienlijke sommen. Na drie jaar kreeg Bierenbroodspot steun van de Rijksverzekeringsbank, die als aanvulling een aanzienlijke lening verstrekte. Van de 41 (overdekte) zwembaden vóór de Tweede Wereldoorlog werden er achttien gefinancierd via het idee van Bierenbroodsport. Dankzij deze spotfondsenbaden democratiseerde de Nederlandse zwemsport, omdat zoveel meer mensen de mogelijkheid kregen gebruik te maken van een zwembad, iets wat daarvoor veel moeilijker en vooral veel duurder was. Zwembad De Ganzewiel valt sinds de opening in 1965 onder Sportfondsen, De Schans sinds 1997.

Volksgezondheid

In het voorjaar 1954 werd het bestaande zwembad in Geertruidenberg gesloten wegens de verregaande vervuiling van het zwemwater. Een oplossing voor dit voor de volksgezondheid zeer schadelijke euvel was niet voorhanden. Sindsdien heeft het gemeentebestuur voortdurend geijverd voor de totstandkoming van een nieuw zwembad, aangepast aan de eisen van die tijd. Na korte tijd waren er al plannen gereed die werden ingediend bij Gedeputeerde Staten. In de ogen van dat provinciale college konden de veel geld kostende plannen echter geen genade vinden. Jong en oud waren in de zwembad-loze periode te vinden in de rivieren, uiteraard zonder deskundig toezicht en voor de gemeente dan ook een doorn in het oog. Sindsdien speelde het gemeentebestuur met het idee van bedrijfs- en particuliere hulp. Hiervoor werd een raadscommissie benoemd die al snel werd uitgebreid met vertegenwoordigers uit de industrie en particulieren. Er werd door de commissie enorm veel werk verricht. Met een geweldig resultaat, want in de zomer van 1961 werd in Geertruidenberg zwembad De Schans officieel geopend. Op 5 mei 1965 werd in Raamsdonksveer het openluchtbad De Ganzewiel feestelijk geopend.

Zwembad De Schans

Begin 1961 was men in Geertruidenberg begonnen met grondwerkzaamheden op ongeveer de locatie die reeds eerder voor dat doel in het stadsuitbreidingsplan was opgenomen. In De Langstraat van 21 maart 1961 is onder meer te lezen: ‘Het gehele complex aan het einde van de Mauritsweg tegen de PNEM-weg aan bestaat uit bijna twee hectare, waar een zwembad van 60 meter lang en achttien meter breed verrijst. Het wordt het elfde gezuiverde zwembad in de provincie Noord-Brabant. Een bij te bouwen zuiveringsinstallatie zal het water in negen uur volledig kunnen verversen. Ter weerzijden van het gehele bad komen voetbaden die onnodige verontreiniging van het badwater dienen op te vangen. Ten noorden van het bad zijn de kleedruimten geprojecteerd, gescheiden voor dames en heren, bestaande uit 15 wisselcabines. Men vindt er verder garderobes berekend op totaal 1.000 personen. Rondom het hoofdproject zal in de noord-west-hoek van het complex een speelruimte worden geprojecteerd, ten zuiden een ruime zonne- en speelweide van ruim een halve hectare.’

Sponsoring en leningen

Onder het kopje ‘Industrie schonk ƒ 48.000,-‘ gaat het artikel in De Langstraat verder over sponsoring e.d.: ‘Dit alles is mogelijk geworden dankzij de grote steun van de n.v. P.N.E.M., de industrie en vele particulieren en zeker niet in de laatste plaats door het enorme werk dat door het Gemeentebestuur, de commissieleden en particulieren reeds verzet is en nog verzet moet worden. Want weliswaar kon door middel van persoonlijke verzoeken onder de bevolking een renteloze lening geplaatst worden van ƒ 20.000,- en legde de n.v. P.N.E.M. en de overige plaatselijke industrieën een bedrag op tafel van ƒ 48.000,- als een schenking en verstrekte de Gemeente een reeds door Gedeputeerde Staten goedgekeurde lening van ƒ 15.000,-, maar daarmee is men er nog niet. De technische uitvoering met direct benodigde accommodatie zal namelijk een bedrag van rond de ƒ 90.000,- vergen en dan spreekt men nog geen eens over de toekomstplannen.’ Voor onder andere een kleuterbad, speeltuig op de speelweide, een peuterspeelhoek en verwarming van het water ontbreekt nog het nodige geld en zullen worden uitgevoerd in volgorde van urgentie en mogelijkheid. ‘Maar in Geertruidenberg durft men zijn hand ervoor in het vuur te steken dat dit bedrag er komt. Men is reeds aan het betonwerk begonnen. Een maquette van dit fraaie moderne zwembad is tentoongesteld in de etalage van de Fa. Kuypers aan de Markt.’

Zwembad De Ganzewiel

Op 5 mei 1965 werd in Raamsdonksveer het openluchtbad ‘De Ganzewiel’ feestelijke geopend. De locatie was ook hier voorheen agrarische grond. Het zwembad was voor die tijd uniek qua filtering. Er werden zandfilters geplaatst, die tot op de dag van vandaag leidend zijn in zwembadfiltering. Onder leiding van chef-badmeester P. Castemiller gingen steeds meer jongeren zich interesseren voor de zwemsport. Het zwembad voldeed aan alle eisen van de KNZB voor het houden van zwemwedstrijden op nationaal niveau, waaronder waterpolo. Op 5 juni 1965 werd aan het College van de toenmalige gemeente Raamsdonk meegedeeld dat er in Raamsdonksveer een zwemvereniging was opgericht met als thuishaven ‘De Ganzewiel’. Voorzitter werd P. Castemiller, secretaris werd W. Rossem-Bressers en penningmeester H. Prinsen. Onder leiding van J. Kommers en Castemiller werd in de zomermaanden van 1966 gestart met een zwem- en waterpolotrainingen en gaf H. Smienk in de wintermaanden zaaltrainingen. Laatstgenoemde ging in 1969 ook zwemtrainingen verzorgen, waarna de resultaten tijdens de trainingen zeer positief waren. Mede door deze gunstige ontwikkeling werden er een aantal activiteiten op de agenda van ZPC Dongemond gezet. Naast onderlinge wedstrijden was dat ook een 48-uurs zwemmarathon, waarbij door tien leden 48 uur gezwommen werd in estafettevorm. Het zorgde bij de vereniging zelfs voor landelijke bekendheid. Door de waterpoloteams werd met wisselende resultaten deelgenomen aan competities. Het ontbreken van een binnenzwembad begon de vereniging op te breken en voor wintertrainingen moest worden uitgeweken naar dergelijke zwembaden in Breda, Dongen en Waalwijk. Dat was ook nog in 1979, waarbij het toenmalige bestuur de hoop uitsprak dat er snel een overdekt zwembad in de gemeente zou komen. Het zou er voor de niet meer bestaande zwem- en poloclub niet meer van komen.

Maatschappelijke functie

In De Langstraat van 25 maart 2010 staat onder de kop: ‘Zwembad De Schans heeft al bijna 50 jaar een maatschappelijke functie’ onder meer te lezen: De Schans is een echt ‘dorpszwembad’ waar eigenlijk alleen inwoners van Geertruidenberg komen. Daardoor is het uniek zwembad waar de sociale controle erg groot is en er nooit problemen zijn. De sfeer is hier altijd super. De sfeer in De Ganzewiel is ook gemoedelijk, maar dat zwembad heeft een meer regionale functie en trekt daardoor ook meer bezoekers. Woorden van Arie Eikelenboom, al sinds januari 2003 manager van de twee Sportfondsen-zwembaden in de gemeente Geertruidenberg. De Schans is in 2004 grondig gerenoveerd en was na die ingrijpende klus een van de modernste openluchtbaden in Nederland. Daarbij verdwenen de schuine kanten van het bad en de overbrugging. Wat het zwembad toen ook uniek maakte was dat het als een van de weinige zwembaden in ons land in het bezit was van het felbegeerde Keurmerk Veilig en Schoon. De Ganzewiel kreeg dat keurmerk in 2004. De Schans trok in die periode jaarlijks gemiddeld zo’n 33.000 bezoekers. In 2013 trokken beide zwembaden in totaal ruim 75.000 bezoekers.

Multifunctionele zomerparadijzen

De eerste tien jaar na de eeuwwisseling werd er in Nederland nauwelijks geïnvesteerd in buitenbaden, maar de gemeente Geertruidenberg besloot wél miljoenen te investeren in De Schans; daarmee maakte politicus Joop Heesters een verkiezingsbelofte van acht jaar eerder waar. Zwembad De Ganzewiel werd in 2021 grondig gerenoveerd. Het zwembad kreeg een volledig vernieuwd entreegebouw, terwijl de bestaande bassins, waaronder het verwarmde wedstrijd-bad, recreatie-bad, peuterbassin en duik-bad met glijbaan en springplanken tot drie meter hoog, voorzien zijn van een frisse nieuwe coating. Bovendien werd een kleurrijk spraypark aangelegd voor de jongste bezoekers, waarmee het complex van zwembad De Schans is getransformeerd tot een multifunctioneel zomerparadijs voor alle doelgroep; iets wat ook gezegd kan worden van zwembad De Ganzewiel.

Tekst: Jan Hoek

Bronnen: Sportgeschiedenis.nl, juni 2017; 50 jaar De Langstraat in woord en beeld, uitgeverij EM. De Jong, Baarle-Nassau, 2006. Foto’s zwembad De Schans: archief Cees Schuller.