Eigenlijk wilde Bas Zijlmans zelf niet meer in de krant. Liever wees hij anderen aan die volgens hem een verhaal verdienden. Maar soms moet ook de man die jarenlang het geheugen van een stad bewaakte zelf eens centraal staan.

Door Tom Rietveld

Om slechts het topje van de boekenberg van Bas Zijlmans te kunnen overzien, is een hele middag nodig. En dan nog blijft het gevoel dat er veel ongezegd is gebleven. Niet omdat hij weinig vertelt, integendeel. Bas Zijlmans is een geboren verteller. Bijna 91 jaar oud, scherp van geest, soms mild kritisch, vaak geestig en vooral nog altijd vol vuur wanneer het over Geertruidenberg gaat.

Zijn publicatielijst telt inmiddels meer dan zestig titels. Daarnaast verschenen ongeveer 175 artikelen van zijn hand over de geschiedenis van Geertruidenberg en de directe omgeving. Maar wie hem alleen schrijver noemt, doet hem tekort. Zijlmans was initiatiefnemer, medeoprichter, onderzoeker, verzamelaar, redacteur, vormgever, archeologisch medewerker en aanjager van talloze historische projecten. Niet om zelf op de voorgrond te staan, maar omdat hij vond dat de geschiedenis van zijn stad niet verloren mocht gaan.

Op zijn leven lijkt de spreuk te passen die tijdens het gesprek ter sprake komt. “Het telt niet hoeveel jaren je leven telt, maar hoeveel leven er in je jaren zit.” Bij Bas Zijlmans zijn dat er opvallend veel.

Een leven tussen archieven en ansichtkaarten

Zijn fascinatie voor geschiedenis begon al vroeg. Als jongen van een jaar of tien kreeg hij van zijn ouders het boek Bergse Piraten. Het boek maakte diepe indruk. Toen hij het later uitleende en nooit meer terugzag, besloot hij nooit meer boeken uit te lenen. Veel later vond hij op een rommelmarkt opnieuw een exemplaar terug.

Ook zijn vader speelde een grote rol. Die wist veel over de oorlog en over de geschiedenis van de stad. Zijlmans noemt hem een 'zeer intelligente arbeider', iemand die door omstandigheden niet kon doorleren, maar zichzelf bleef ontwikkelen. Zijn vader werkte zich op in de klompenhandel, gaf muziekles, zat bij de harmonie, was actief in verenigingen en had thuis een goedgevulde boekenkast.

Een andere inspirator was hoofdonderwijzer Mulders. Die nam kinderen mee naar kastelen, kloosters en historische plekken in de omgeving. Niet de geschiedenis van Rome of Griekenland, maar de geschiedenis dicht bij huis begon Bas Zijlmans werkelijk te boeien.

De echte basis voor zijn latere werk ontstond echter via oude ansichtkaarten. Hij bouwde een enorme collectie op van kaarten van Geertruidenberg en omgeving. Op beurzen struinde hij tussen dozen vol vergeten afbeeldingen. Achter iedere kaart zat een verhaal: een verdwenen straatbeeld, een winkel, een familie of een gebouw dat inmiddels niet meer bestond.

“Dan ga je je verdiepen, verdiepen, verdiepen,” zegt hij.

Die ansichtkaarten vormden uiteindelijk de basis voor zijn eerste publicaties.

Van fotoboekje tot standaardwerk

In 1974 verscheen Geertruidenberg in oude ansichten, het eerste boek in een lange reeks publicaties. Daarna volgden onder meer:

• Hollands Oudste Stad

• Lokale Oorlogsfragmenten 1940-1945

• Catalogus Ansichtkaarten van Geertruidenberg

• Van klooster tot Prinsenhof

• Het Geheim van de Biesbosch in de Tweede Wereldoorlog

• Het grafelijke kasteel van Geertruidenberg

• en tientallen andere uitgaven over archeologie, volkskunde, religie en lokale geschiedenis.

Zijn werk werd gepubliceerd in onder meer Brabants Heem en De Hollantsche Tuyn. Daarnaast verrichtte hij onderzoek in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, de Brabant-Collectie in Tilburg en het Rijksprentenkabinet in Amsterdam.

Wat opvalt in zijn oeuvre is de enorme breedte. Zijlmans schreef niet alleen geschiedenisboeken, maar inventariseerde ook archeologische vondsten, stelde catalogi samen, onderzocht oude kaarten en beschreef zelfs Bergse scheld- en bijnamen.

Veel van zijn werk ontstond vanuit een simpele gedachte: geschiedenis moet toegankelijk blijven voor gewone mensen. “Een plaatje zegt vaak meer dan woorden,” zegt hij terwijl hij een oude prent van Geertruidenberg aanwijst.

De man achter Museum De Roos

Minder zichtbaar voor het grote publiek, maar minstens zo belangrijk, was zijn rol achter de schermen. Bas Zijlmans stond mede aan de wieg van de Oudheidkundige Kring Geertruidenberg en speelde een belangrijke rol bij het terugbrengen van museum De Roos.

Toen het oude museum werd gesloten en delen van de collectie verspreid raakten, zag hij hoe historische stukken dreigden te verdwijnen. Inventarislijsten ontbraken vaak. Sommige beschrijvingen stonden op losse papiertjes of zelfs op de achterkant van enveloppen.

Samen met anderen zette hij zich in om de collectie veilig te stellen en de historische belangstelling in de stad opnieuw aan te wakkeren.

Ook tijdschrift De Dongebode ontstond vanuit die gedachte. Eerst eenvoudig gestencild, later uitgegroeid tot een serieus historisch tijdschrift. Zijlmans wilde dat artikelen controleerbaar waren en goed onderbouwd werden. Bronvermelding vond hij belangrijk. “Als wij geschiedenis gingen publiceren, dan moest het wel kloppen.”

Daar sprak ook zijn technische achtergrond uit. In het dagelijks leven werkte hij als tekenaar en engineer in de industriële wereld. Nauwkeurigheid, structuur en onderzoek zaten daardoor diep in zijn karakter verankerd.

Hollands oudste stad

Een onderwerp waar Zijlmans zich jarenlang sterk voor maakte, is de positie van Geertruidenberg als Hollands oudste stad. Volgens hem zijn de stadsrechten van Geertruidenberg ouder dan die van Dordrecht. “Wij hebben gewoon de eerste rechten,” zegt hij met overtuiging.

Voor hem is dat geen lokale borstklopperij, maar een kwestie van historisch onderzoek. Geertruidenberg lag strategisch belangrijk aan het water en vormde eeuwen geleden een cruciaal punt binnen het oude Holland. Dat soort discussies dreven hem. Niet om gelijk te krijgen, maar om historische feiten boven tafel te halen.

Archeologie en oorlog

Naast schrijver was Zijlmans jarenlang actief in archeologisch onderzoek. Ongeveer twintig jaar werkte hij als consulent voor archeologisch bodemonderzoek. Hij kwam over de vloer bij archeologische diensten, universiteiten en onderzoekers door heel Nederland.

Zijn liefde voor geschiedenis bleef nooit beperkt tot boeken alleen. Hij wilde letterlijk graven in het verleden.

Een ander belangrijk deel van zijn werk gaat over de Tweede Wereldoorlog. Daarover schreef hij meerdere boeken, waaronder Het Geheim van de Biesbosch in de Tweede Wereldoorlog.

Zelf maakte hij de oorlog als kind bewust mee. Hij zag Duitse soldaten in de stad, luchtgevechten boven Geertruidenberg en de evacuaties van bewoners. Tijdens Market Garden vlogen vliegtuigen zo laag over dat hij de piloten kon zien.

Ook sprak hij later met talloze betrokkenen, onderduikers, verzetsmensen en inwoners die de oorlog hadden meegemaakt. Hun verhalen legde hij vast voordat ze verloren gingen. “Ik heb zoveel mensen ontmoet die hun verhaal kwijt wilden,” zegt hij.

Bescheiden, maar niet kleurloos

Wie Bas Zijlmans ontmoet, merkt direct dat hij bescheiden is. Tegelijk schuwt hij een duidelijke mening niet. Hij kan kritisch zijn over slordige publicaties, slecht vormgegeven boeken of historische fouten.

“Veel initiatieven in Geertruidenberg komen uit mijn koker,” zegt hij op een bepaald moment. Niet opschepperig, eerder als een nuchtere constatering van iemand die ziet hoeveel werk er in tientallen jaren is verzet.

Zijn huis ademt geschiedenis. Overal liggen boeken, foto’s, mappen en documenten. Het gesprek dwaalt moeiteloos van oude ansichtkaarten naar archeologische vondsten, van oorlogsgeschiedenis naar kloosters in België, van glasplaten tot verdwenen gebouwen.

Geen moment valt er stilte.

Wie bewaart straks het geheugen?

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste vraag die tijdens de middag boven tafel blijft hangen: wie bewaart straks dit enorme geheugen van de stad?

Veel publicaties verschenen in kleine oplages. Sommige boeken zijn uitverkocht en nauwelijks nog te vinden. Een deel ligt in bibliotheken en archieven, maar veel kennis zit nog altijd in het hoofd van Bas Zijlmans zelf.

Daarom is zijn werk groter geworden dan een persoonlijke hobby. Het vormt een belangrijk deel van het collectieve geheugen van Geertruidenberg.

Wat hij deed, was meer dan boeken schrijven. Hij redde verhalen van de vergetelheid. Hij gaf namen aan plekken, bracht oude foto’s tot leven en maakte van losse herinneringen een blijvend verhaal.

Bijna 91 jaar oud is Bas Zijlmans geen oude man die terugkijkt op vroeger. Hij is eerder een levende brug tussen verleden en heden.

En zolang hij vertelt, blijft de geschiedenis van Geertruidenberg niet alleen bewaard, maar ook hoorbaar.